देशको शक्तिशाली अर्थमन्त्री -०४७) अर्थसचिव -०३६) भइसकेका पाण्डेको जीवन सादगीपूर्ण देखिन्छ । घर, जस्ताले छाएको सानो छ । तर घरमा पस्ने बित्तिकै प्राकृतिक वातावरणमा पुगेको महसुस हुन्छ । भन्छन्, यो सबै ४० वर्षदेखिकी शिक्षिका श्रीमती पद्मा पाण्डेको किस्मत हो । बगैँचामा मात्र होइन, घर व्यवहार चलाउन मेरो योगदान छैन । म त चराचुरुंगी आए-गएको, फूल-फूलेको र हरियालीमा रमाउने मात्र हुँ । पिँढीलाई नै बैठक बनाएका उनले सोधे, यही बस्ने कि भित्र जाने ? पिँढीमाथि जस्ता थियो तर हरियालीले त्यो ठाउँमा शीतल त थियो नै साथै फूलको मगमग वास्ना पनि आइरहेको थियो । कुराकानी चल्दाचल्दै शौचालय जाने मन भयो । उनले देखाए, भित्र छ ।

भित्र पसियो र कर्म चल्दाचल्दै हाँसो थाम्न सकिएन । कारण- शौचालयमा उनले कार्टुन भएका २-३ वटा पोस्टकार्ड साइजभन्दा अलि ठूला फ्रेम टाँगेका रहेछन् । कार्टुनसँगै अंग्रेजीमा डाइलग छ । एउटामा थियो- दाजुभाइले कसरी अठ्याउँछन् भनेर मलद्वारमा पेचकिला कसेको सचित्र वर्णन । अर्को छ- मलद्वारमै हर्न जडान गरेको कार्टुन र त्यसबाट ठूलो आवाज आइरहेको भाव चित्र । त्यो देखेपछि मुखबाट खित्का मात्र होइन, मलमूत्र सबै खलास हुने रहेछ । भयो पनि त्यस्तै-हाँस्नु वास्तवमा मलत्याग निम्ति पनि फाइदादायक रहेछ ।

सन्तान कति छन्, तपाइका ? जवाफ दिनुको साटो उनले नै सवाल सोधे, कति वटा होलान् ? र, लगत्तै भन्न थाले- जागिर छोडेर पाल्पामा ग्रामीण स्वावलम्बन कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा दलितबस्ती रोजियो । त्यहाँ गरिबी त छदैँ थियो । उनीहरूका लालावाला एकदमै धेरै देखिए । आहार नपुगेका नांगा भुतुंगा केटाकेटी ८, ९ जना पनि । मैले सोधें, मेराचाहिँ कति होलान् ? उनीहरूले भने, ३-४ वटा । मैले भने, होइन एउटा । फेरि सोधे, छोरा होला कि छोरी ? उनीहरूले भन्ो, छोरा । मैले जवाफ दिए, छोरी । उनीहरू त छक्क परे ।

देवेन्द्रराजका पाँच दाजुभाइ र दुई दिदीबहिनी । दाजुहरू जेठा -रोयल फिजिसियन) मृगेन्द्रराज पाण्डे, माहिला दरबारका संवाद सचिव तथा राजदूत नरेन्द्रराज पाण्डे, साहिला यिनी स्वयं, काइँला आरआर पाण्डे -पर्यटन व्यवसायी) र कान्छा कल्याणराज पाण्डे -राष्ट्रसंघका कर्मचारी) हुन् । तर पाण्डे पारिवारिक खोजीनीति रूचाउने रहेनछन् । भने, यसबारे 'प्लिज' नलेखिदिँदा नै राम्रो । तर पाण्डे विन्द्रालो यस्तो छ त्यसको सानो भए पनि खाका नदिई देवेन्द्रराजलाई पहिचान गर्न अप्ठ्यारो पर्छ । यिनले आफूलाई यस्तो पारिवारिक सञ्जालबाट कसरी मुक्त गरे र जनताको पक्षमा लाग्न सधैं अभिप्रेरित भइरहे ? उनैले भने, मैलाई थाहा छैन, म कसरी 'विद्रोही' बनेँ ? संस्कार र परिवारअनुसार म यस्तो हुन मिल्ने होइन । सज्जनले पनि यो कुरो बुझ्दैन, दुर्जनलाई त प्रश्न गर्न सजिलो छ ।

आफूलाई कसैले 'विद्वान्' भन्यो भने यिनी सीधै झम्टने रहेछन् । उनले भने, हेर्नुस् म त थर्ड डिभिजनवाला हुँ । दरबार स्कुल, त्रिचन्द्र र इलाहावादमा पढेको । यिनले एमकम गरेछन् सन् १९६० मा । सेक्सन अफिसरमा बीपी कोइराला प्रधानमन्त्री हुँदा पास गरे । २०१७ साल पुस १ गतेको कारण पञ्चायतकालमा मात्र नियुक्ति पाएका रहेछन् । उनी आफूबारे भन्नेरहेछन्, म ४० वर्षपछि चेत पलाएको मानिस हुँ । त्यसपछि मैले जागिर छोडेँ र स्वतन्त्र मानिस बने ।

पूर्वअर्थमन्त्री पाण्डेले अर्थशास्त्र पढेका होइनन् । उनले अमेरिकामा मल्टी डिसिल्पिनरी विषय पढे । भन्छन्, विकास प्रक्रिया जटिल र बहुआयामिक सम्बन्ध हो । पुराना कुरा परिवर्तन गर्न नचाहने हो भने देशमा विकास हुँदैन । वास्तवमा राजनीतिक फ्रेमवर्क नै मिलाउनुपर्छ । 'जुन वर्गलाई साथ लिनुपर्ने हो त्यसलाई होइन पुरानो चाहिँ नबिगि्रयोस् भनिँदैछ ।  यसरी त  परिवारमा पनि परिवर्तन हुँदैन भने राष्ट्रमा के खाएर विकास होस् ? यी सबै कुरा बुझ्दै-झेल्दै म अहिलेको अवस्थामा आइपुगेको हुँ ।' देवेन्द्रराजले दल पनि खोले- लोक दल । त्यो पार्टीको नाम ०६२-०६३ को जनआन्दोलनमा नारा र कार्यक्रम बन्यो । तर पार्टी चलेन । आफूले काम गरेको ठाउँ भनेर यिनी पाल्पाबाट संसदीय चुनाव पनि लडे । 'म कम्युनिस्ट हुन सकिनँ किनकि म नागरिक र मानव अधिकार, कानुनी शासनको पक्षपाती । आफ्नो पार्टीमा गैरकम्युनिस्टलाई तान्न सकिनँ । मात्र बुद्धिजीवी -कोठामा बसेर अरूलाई गाली गर्ने) हरू जम्मा गरे । कसैसँग सम्झौता नगरेकाले चुनाव जित्न सकिएन । मत पाए जम्मा ११ सय ।    

  यिनका स्थायी साथी संगाती छैनन् । उनी भन्छन्, म त बगेको खोला हुँ मेरो कुनै 'यार' छैनन् । अहिले पनि जति साथीसंगाती छन्, सबै तीन वर्षयताका नयाँ । मलाई असहयोग कसैले गरेको छैन, कामको सहयोग सबैले गरेका छन् । 'स्थायी यार' नहुनाको कारण के होला ? यिनी भन्छन्, मेरो तासको लत छैन । केटाकेटीमा जुवाडे थिएंँ, मावलमा खुब खेलिन्थ्यो -यिनी मावलमा हुर्केका हुन् ।) मासु खान छोडेको पनि दस वर्ष भइसक्यो । खानामा यिनको परख छैन तर आलु तारेको र बकुल्ला भने यिनका कमजोरी हुन् ।

ईश्वर ? भन्छन्, म आँतले मात्र मान्छु । पाठ, पूजा कर्म छैन । केटाकेटीदेखिको आदत भएकाले मन्दिर जान्छु । दायाँ पारेरै घुम्छु तर कम्युनिस्ट साथीहरूसँग हिँड्दा बायाँ पार्न खोज्छन् ।' दिक्क भएको बेला हे राम । भन्ने यिनी कम्युनिस्ट साथीहरूलाई जिस्क्याउँछन्, तिमीहरूले त यसो भन्न पाउन्नौ । हे माक्र्स, हे लेनिन, हे माओ भन्ने चलन छैन क्यारे । पाण्डे, सवाल-जवाफमा छुरा लाग्छन् । कसरी यस्ता भए ? भन्छन्, खै कसैले केही भन्यो वा गर्‍यो भने प्याट्ट जवाफ आइहाल्छ । उनको कोपभाजनमा पर्नेहरू भन्छन्, मनमा पाप नचिताई कसैलाई नछोड्ने मानिस हो पाण्डे ।

पाण्डेको सोख ? केही छैन उनी भन्छन् । कोट्याउँदै जाँदा लवाइमा यिनको सोख, अन्तरिमकाल -०४७।४८) मा चर्चामा आए झलनाथ खनाल तर यिनी गुमसुम नै रहे । पाण्डेलाई भेट्नेहरूले 'मार्क' गरे हुन्छ, यिनको लवाइ सधैँं मिलेको मात्र होइन, रङ्गको लय पनि त्यसमा हुन्छ । धेरैलाई यो कुरा थाहा छैन । तर, बाबुले बेलायतबाट ल्याएका टाइलाई सुरुवालको इजार बनाएर लगाउने पाण्डे संगीत र खेलकुदका खासाका पारखी हुन् । गीत सुन्नेमात्र होइन यिनी त रागमा पनि रल्लिन्छन् । विटल्सदेखि कसका रेकर्ड यिनीसँग छैनन् ? नारायण गोपालदेखि गाउँगाउँबाट उठसम्मका गीत यी गुनगुनाउँछन् ।

पाण्डेको हाँस्य विधा पनि जबर्जस्त छ । नागरिक आन्दोलनमा भएका खिचातानी सुन्दासुन्दै दिक्क भएर गीत पो गाउन थाले, 'दुःखी मन मेरा, जहाँ नही चैन, उहाँ नही रहना ।' सिनेमा ? ओहो यिनले पहिला के गरे होलान् छोडौं । यतिखेर चर्चामा रहेका स्लम डग मिलेनियर, लगे रहो मुन्ना भाइ हलमै गएर पत्नीसँग हेर्न भ्याएका छन् । खेलकुद ? क्रिकेट, फुटबल र अमेरिकामा छँदा बेश बल यिनका पि्रय खेल हुन् । रेडियोबाट क्रिकेट सुनेका यिनी भन्छन्- यो आलस्यमय खेल लाग्छ । एउटाले हान्छ अरू चुपचाप हुन्छन् । जीवन जस्तै तर एकैछिनमा, एकै बलले खेलाडीको जीवन सकिन्छ कि भाग्य निर्धारण गर्छ । उनको खराबी, उनी आफैंले के देखेका छन् ? हाँस्छन् र भन्छन्, म असाध्यै चाँडो रिसाउँछु, घरमा पनि त्यसै भन्छन्, साथीभाइ पनि त्यसै भन्छन् । उनी रिसाउने मात्र होइन हँसाउन पनि ओस्ताद छन् । कसलाई हँसाए आफैं बिर्सिदाँ रहेछन् तर जसलाई हँसाए ऊ भने जीवनभर पाण्डेको हाँसो सम्झीरहन्छ ।